|
Zrównania wierzchowinowe
|
Długie, łagodne grzbiety, schodowy układ stoków wzniesień nie są przypadkowymi tworami rzeźby terenu. Zrównanie wierzchowinowe występuje między innymi w Tatrach i Beskidach. Ale tylko na Pogórzu można efekty działania zrównania wyraźnie zauważyć. Uważne przyglądanie się rozległym panoramom wzniesień i dolin Pogórza Karpat ułatwia zrozumienie procesu geologicznego jakim jest zrównanie wierzchowinowe.
|
Podczas orogenezy alpejskiej (okres fałdowania wznoszącego góry rozpoczęty 230 mln lat temu i trwa nadal, wypiętrzył górotwór alpejski, przy czym główna faza fałdowań przypadająca na trzeciorzęd, doprowadziła do wypiętrzenia m.in. Alp i Karpat) dochodziło do kilku przerw w ruchach wznoszących góry. Podczas przerw górotwórczych, procesy niszczące (np. erozja, wietrzenie) obniżały teren doprowadzając do zrównania powierzchni szczytowej z dolinami.
Występujące z przerwami kolejne fazy górotwórcze, częściowo zrównany, zniszczony teren poddawały kolejnemu wyniesieniu. Ukształtowały się nowe doliny, nad którymi wznosił się poprzedni teren pradolin i obniżonych starych szczytów. Powstało w ten sposób kilka poziomów zrównań, doskonale widocznych w rzeźbie terenu Pogórza, Beskidów czy Tatr.
Efekty występujących po sobie procesów górotwórczych i denudacyjnych (np. erozja, wietrzenie) można zaobserwować obecnie w pasmach wzniesień, na których grzbietach i stokach występują spłaszczenia, ponad które wznoszą się szczyty o charakterze ostańców.
Według polskiego uczonego profesora Leszka Starkela wyróżnia się cztery poziomy zrównań. Poniższy podział jest powszechnie w źródłach wiedzy uważany za słuszny:
1. Beskidzki (najstarszy, mioceński) w obrębie wierzchowin, ok. 400m nad dnami dolin.
przykłady:
- w Beskidzie Żywieckim: grzbiet pasma Polic, babiogórski Diablak i Cyl,
- w Beskidzie Makowskim: Uklejna, Łysina.
2. Śródgórski (wczesnoplioceński), o wysokości 250-400m nad dnami dolin.
przykłady:
- w Beskidzie Makowskim: Sularzowa, Ostrysz, Chełm.
3. Pogórski (późnoplioceński), o wysokości 120-200m nad dnami dolin.
przykłady:
- na Pogórzu Wielickim: Burletka,
- w Beskidzie Makowskim: Trzebuńska Góra.
4. Przydolinny (wczesnoczwartorzędowy), o wysokości 60-100m nad dnami dolin.
przykłady:
- na Pogórzu Wielickim: Góra Szubienna,
- w Beskidzie Makowskim: grzbiet Plebańskiej Góry, stoki Sularzówki i Babicy.
Adam Łajczak w materiałach z Warsztatów Geomorfologicznych na Babiej Górze, z 2004 roku pisze:
"Przyjąć należy zgodnie z wcześniejszymi poglądami wielu autorów, iż te relikty dawnej rzeźby wskazują na etapowe (wygasające) podnoszenie górotworu podczas jego formowania w warunkach subarktycznych, a także na związane z tym pogłębianie dolin i wydłużanie stoków."
Powierzchnie powstałe w skutek oddziaływania Zrównania Wierzchowinowego są doskonale widoczne w rzeźbie terenu Pogórza Karpat. Poziom pogórski i przydolinny zaznaczają się bardzo wyraźnie i można je bez większego problemu wyodrębnić w terenie.
Opracowanie: Pogorza.PL
źródła:
- materiały własne Pogorza.PL,
- publikacje naukowe profesora Leszka Starkela,
- publikacja "Warsztaty Geomorfologiczne"
|
Historia artykułu:
data utworzenia: 2007-09-26 01:18
data publikacji: 2007-09-26 03:00
data modyfikacji: 2009-11-22 02:22 IP: 947 PR: (2007-09-26 03:02) nienadano (2007-10-27 23:18) 2 (2008-05-01 02:49) nienadano (2008-07-27 14:24) 2 (2008-10-03 13:17) nienadano (2008-10-10 07:42) 2 (2008-12-31 10:02) 1 (2009-04-16 01:16) 2 (2009-06-13 16:13) nienadano
|
|
