Pogórza Karpackie. Podróże i turystyka kwalifikowana, jako propozycja ciekawego wypoczynku aktywnego. Krajowe oraz odległe wyprawy Trekkingowe.

 

Tymowa - wieś na wzgórzach i w dolinach

Na granicach Tymowej stoją tablice witające przybyszów w gminie Czchów, do której Tymowa administracyjnie należy. Jest to równocześnie obszar powiatu brzeskiego.
Tymowa, jest stosunkowo dużą wsią, jej powierzchnia wynosi 13, 86 km², zajmuje obszerne i łagodne wzgórza, a także obszar nieckowatych dolin we wschodniej części Pogórza Wiśnickiego. Zawarta w tytule informacja o wsi na wzgórzach i dolinach znajduje swoje uzasadnienie po bliższym z nią kontakcie, podczas wędrówek przez wieś, najlepiej z południa na północ.

Na południowych rubieżach wsi ciągnie się pasmo wzgórz, wśród którego wyróżnia się góra Bukowiec (494 m) i Machulec (483 m). Pasmo to rozdziela głęboka przełęcz, przez którą przebiega droga do Iwkowej. Na północnym przedpolu Machulca, oddzielona doliną potoku Zelina wyodrębnia się samodzielna lesista kopa o wysokości 415 m stanowiąca swoistą dominantę krajobrazową części wsi Nagórze i Zelina. Ta południowa część tymowskiej przestrzeni, z racji wyniosłości terenu i pokrycia jego w znacznym stopniu przez płaszcz lasów kontrastuje z pozostałym, rolnym obszarem wsi. Od zachodu granica biegnie przez przysiółek Nagórze i pas garbatych wzgórz, częściowo pokrytych (w obszarach rzecznych wciosów) płatami lasów, z których najwyższa Gosprzydowska Góra wznosi się na wysokość 349 m npm. Granicę północną i wschodnią stanowią połogie, rolne wierzchowiny sięgające wysokości 330 m npm pocięte bruzdami niewielkich strumieni spływających ku głównemu potokowi - Tymówce. Wśród tak ukształtowanej topograficznie powierzchni tkwią gospodarskie zagrody skupione w niewielkich przysiółkach jak i dłuższe ciągi zwartej zabudowy -  trasa z Lipnicy i wzdłuż drogi do Gnojnika. Wieś posiada charakter rolniczy z przewagą małych gospodarstw rodzinnych produkujących na własne potrzeby.
Dzisiejszy drogowy trakt wiodący przez Lipnicę Murowaną w dolinę Dunajca, a skracający drogę do Tarnowa powstał w latach 60-tych XIX w. Zarzucono wtedy mocno zniszczony już odcinek drogi Lipnica Murowana - Iwkowa - Czchów (szlak węgierski) na korzyść nowej drogi przez Tymową do Jurkowa gdzie łączyła się ona z traktem doliny Dunajca.
Położenie wsi na skrzyżowaniu dróg, drogi krajowej (75) Brzesko - Krynica z drogą wojewódzką (966) do Wieliczki powoduje, iż Tymowa posiada tranzytowe położenie i dobrą dostępność komunikacyjną, będącą równocześnie dla wsi ważnym czynnikiem rozwojowym.
Należy też wspomnieć o innej, ważnej choć lokalnej drodze, jest nią 7-mio kilometrowej długości niezwykle malowniczy, widokowy, ale zarazem i kręty trakt, prowadzący przez lasy do Iwkowej. Droga ta odchodzi na południe w centrum wsi, w rejonie tymowskiego kościoła parafialnego.
Tymowa jako już ukształtowana osada pojawia się w wieku XIII, w dziejopisie Jana Długosza notuje ją pod rokiem 1215. Długosz przytacza pod tą datą fakt wcześniejszego nadania przez biskupa Wincentego Kadłubka kościołowi prawa do dziesięcin w zbożu i pieniądzach, w wioskach położonych koło Czchowa; między innymi na wsi Tymowa. Istnienie Tymowej (parafii) wzmiankowane jest też w źródłach pod rokiem 1277 (konsekracja kościoła) oraz w roku 1325 w dziele Monumenta Poloniae Viticana. Jan Długosz podaje iż Tymowa znana też jako Wola Tymona była własnością Nanayka Wielogłowskiego. Wieś posiadała 22 łany kmiece, w tym dwa łany sołtysie oraz karczmę z własną rolą. Kmiecie płacili dziesięcinę wartości 15 - 20 grzywien, zaś dziesięcina sołtysia wynosiła 2 grzywny i wpłacana była na rzecz proboszcza. W 1581 r. właścicielami dóbr tymowskich byli po części Jerzy, Kasper i Wojciech Wielogłowscy, a także Jan Jordan. Własność ziemska Tymowej dzieliła się zasadniczo na cztery części, a to Basiówkę, Pawłowszczyznę, Czarkówkę, Wronowszczyznę, w różnych okresach ich pojedynczymi właścicielami byli Lgoccy,  Jan Ocieski, Władysław  Korosteński.
Pod koniec XIX w. Tymowa liczyła 284 domostwa i 1528 mieszkańców, w tym 19 osób narodowości żydowskiej. Obecnie w Tymowej zamieszkuje 1542 osoby.
W 1942 r. u na polach Tymowej wyorano srebrnego denara cesarza Trajana  z przełomu I i II w. n.e. W nawiązaniu do owego znaleziska przeprowadzono w Tymowej latach 1990 i 1994 badania archeologiczne. W wykonanych odkrywkach dokonano wielu znalezisk pochodzących z różnych epok historycznych, najwięcej z czasów trwania epoki kamiennej  (znaleziono między innymi toporek kamienny). W ciągu wierzchowin nad obecną wsią, istniały osady neolityczne datowane na 3 600 r. p.n.e., okres ten archeolodzy nazywają kulturą pucharów lejkowych. Mieszkająca tu ludność trudniła się zarówno pasterstwem jak i prymitywnym rolnictwem. Z okresu wczesnego średniowiecza pochodzi natomiast odkryte w Tymowej, a nie do końca zbadane cmentarzysko kurhanowe (prawdopodobnie IX -X w.).  
Wydarzenia czasów I wojny światowej nie ominęły i okolic Tymowej, pamiątką owych tragicznych dni jest cmentarz wojenny -  kwatera na cmentarzu parafialnym. Cmentarz o numerze 298 powstał na zapleczu frontu jaki wywiązał się w tych rejonach w ramach tzw. "operacji limanowsko - łapanowskiej". Znajduje się on w środkowej części cmentarza, tuż za kaplicą. Na cmentarzu pochowanych zostało 56 Austriaków i 34 żołnierzy armii rosyjskiej. Brama wejściowa prowadząca do wojennej kwatery ozdobiona jest maltańskim krzyżem i rozpięta na betonowych słupkach. Cmentarz objęty jest metalowym ogrodzeniem, zaś jego tylna ściana o ażurowej konstrukcji mieści trójkątny pomnik zwieńczony krzyżem. Mogił pojedynczych jest 9, a zbiorowych 3, posiadają betonowe nagrobki, na których ustawione są żeliwne krzyże i tabliczki imienne. Cmentarz projektował austriacki architekt Robert Motka.
Obok zabytków architektonicznych i śladów prehistorycznej przeszłości znajduje się na terenie Tymowej wartościowy element przyrodniczy. Jest nim rezerwat florystyczny "Bukowiec". Rezerwat jest położony na północnym stoku Bukowca w paśmie Śpilówki, w obszarze rozległego kompleksu lasów i rozciąga się na wysokości 390 - 465 m npm. Wzdłuż jego południowych granic (linia grzbietu) przebiega zielony szlak turystyczny Rajbrot - Czchów. Rezerwat zajmuje dość strome zbocze pocięte głębokimi debrzami, panuje w nim lokalny mikroklimat o małym nasłonecznieniu i dużej wilgotności powietrza. Są to czynniki sprzyjające wegetacji bluszczu owocującego, dla którego głównie ten rezerwat został utworzony. Rezerwat (5,31 ha, utworzony w 1960 r.),  stanowi ponadto ciekawy zespół leśnego starodrzewu liściastego o urozmaiconym składzie gatunkowym zarówno w piętrze drzew, krzewów i leśnego poszycia. Podstawowym zespołem roślinnym jest Dentario glandulosae Fagetum czyli żyzna buczyna karpacka, jej forma podgórska. Oprócz buków w rezerwacie liczne są dęby oraz olsze czarne, spotkać też można występujące jako domieszka grab, jodłę, brzozę oraz sosnę. W rezerwacie występują dwa gatunki roślin objęte całkowitą ochroną, są to wawrzynek wilczełyko (Daphne mezerem) oraz wspomniany już bluszcz owocujący, rośnie tu jako liana oplatająca pnie i korony drzew, grubość pędów bluszczu w dolnych partiach sięga do 10 cm. Bluszcz owocujący występujący w rezerwacie znajduje się na granicy swego górnego zasięgu i jest to jedno z najbardziej wysuniętych na wschód jego stanowisk. Ilość egzemplarzy bluszczu wykazuje tendencję malejącą. Roślinami o częściowej ochronie z występujących na terenie rezerwatu są: kopytnik pospolity, marzanka wonna, konwalia majowa, goryczka trojeściowa oraz pierwiosnka wyniosła. Roślin kwiatowych w rezerwacie jest około 40 gatunków.

Od gór i dolin, zakrętem szosy niosą się historii zgubione echa, piszą dziejopis, kształtują losy
wsi, co żyje na wzgórzach.

Czesław Anioł

  Historia artykułu:

data utworzenia:  2013-07-17 13:52

data publikacji:  2013-07-17 14:00

data modyfikacji: 2013-07-17 14:00

szukasz kontaktu: contact form

© 2007-2017 Pogorza.PL

zgłoś błąd: error on the side

statystyka od luty 2008 => | all: 2049899 | unique: 1071926 | interest: 1.91 (47.71%) |

kod strony generowano (sekundy): 0.41453      min: 0.39318      max: 0.57913      średnia: 0.467731