Pogórza Karpackie. Podróże i turystyka kwalifikowana, jako propozycja ciekawego wypoczynku aktywnego. Krajowe oraz odległe wyprawy Trekkingowe.

 

Cmentarze z I wojny światowej w Galicji Zachodniej

cmentarze-pierwsza-wojna

Napotykamy je w głębi lasów, wśród pól, przy drogach, w małych wsiach i dużych miastach. Są małe, kryjące kilku poległych, oraz wielkie liczące setki żołnierskich mogił. Na 400 cmentarzach pochowano ok. 70.000 żołnierzy poległych na polu bitwy i zmarłych w szpitalach. Na cmentarzach wojennych terenu Galicji  Zachodniej spoczywają żołnierze różnej narodowości: Austriacy, Niemcy, Czesi, Słowacy, Węgrzy, Rumuni, Włosi i Polacy.

Polacy walczyli i ginęli w armiach trzech państw zaborczych Austro-Węgier, Niemiec i Rosji. Skupiska cmentarzy świadczą o nasileniu walk, najwięcej cmentarzy znajduje się wzdłuż linii frontu Tarnów - Gorlice.


Cmentarze wojskowe z okresu pierwszej wojny światowej zwanej "Wielką Wojną".

Śmierć żołnierska jest święta,
I wszelki nakaz nienawiści marze.
Czy bratem był czy też wrogiem,
Niech nikt nie pamięta,
Jednaką cześć i miłość
Winniśmy im w darze.

(Gładyszów nr 51)

Po oddaleniu się działań wojennych pozostały pobojowiska, spalona i zryta okopami ziemia, zburzone miasta i wsie, zniszczone lasy. Bezpośrednio po walkach, poległych chowano w pobliżu bądź na terenie pobojowisk. Wielu poległych nie zostało pochowanych lub  pogrzebani byli pośpiesznie na polach, czy w lasach. Zła sytuacja sanitarna zmusiła władze austriackie do zabezpieczenia miejsc pochówku i wprowadzenia ewidencji poległych. Rozpoczęto ogromne, nigdy nie podejmowane w takiej skali, przedsięwzięcie. Przystąpiono do oczyszczania pobojowisk, identyfikacji poległych oraz uczczenia wszystkich jednakowo - bez różnicy narodowości, przynależności wojskowej czy wyznania.

Oddział Grobów Wojennych teren działania podzielił na 11 okręgów cmentarnych:
   I - Żmigród
  II - Jasło
 III - Gorlice
  IV - Łużna
   V - Pilzno
  VI - Tarnów
 VII - Dąbrowa Tarnowska
VIII - Brzesko
  IX - Bochnia
   X - Limanowa
  XI - Kraków


Na czele każdego z okręgów cmentarnych stał oficer z wykształceniem inżynieryjnym lub artystycznym. Pierwszym jego zadaniem było rozpoznanie terenu, wybór miejsca na założenie cmentarza lub decyzja o rozbudowie istniejących. Trudnym zadaniem, wobec potrzeb trwającej wojny, było uzyskanie niezbędnej ilości materiałów budowlanych; kamienia, żwiru, drewna, żeliwa.

Panorama cmentarza poległych w Wielkiej Wojnie.
Mimo zróżnicowania stylu i koncepcji, w kompozycji cmentarzy można wyróżnić kilka stałych elementów:

- element centralny, reprezentowany od najprostszych form drewnianych lub żeliwnych krzyży po ołtarze, wieże i kaplice,

- ogrodzenie występuje w różnych formach, kamienne mury, żelazne i drewniane sztachety, żywopłoty, często w linię ogrodzenia wbudowywano pomnik, krzyż centralny bądź tzw. ścianę pomnikową,

- wejście, od skromnej furtki, czy przerwy w ogrodzeniu po okazałe bramy,

- groby były głównym wyznacznikiem kompozycji przestrzennej, uwzględniano przynależność do jednej z trzech armii walczących, które  grupowano do oddzielnych kwater,

- krzyże nagrobne występują w licznych formach i odmianach, krzyże przedstawiają przynależność do armii.

Krzyże "niemieckie" ozdobione są wieńcem z liści dębu,
Krzyże "austriackie" ozdobione są wieńcem laurowym,
Krzyże "rosyjskie" ozdobione są wieńcem lipowym, duże krzyże są dwuramienne.

Zieleń cmentarzy wojennych komponowano z wielką starannością. Nekropolie miały trawniki, żywopłoty, wijący się po murach bluszcz. Wiele założeń opartych zostało o istniejącą zieleń wysoką, część cmentarzy założono wewnątrz obszarów leśnych. Do dziś, cmentarze zakładane na otwartej przestrzeni widoczne są jako kępy wysokich drzew.

Przez ten las przeszła śmierć,
Otarła się o Wasze ciała i zepchnęła je w groby.
Kroczcie jej drogą i siejcie nowe szczęście,
Które otrzymaliście  od słońca pokoju
Na samotnych wzgórzach, które toną w kwiatach
w czarze światowej wojny.

(Cieklin nr 14)

Na wielu cmentarzach znajdują się inskrypcje. Podnoszą one sławę poległych bohaterów, zaszczytną śmierć, nawołują do godnego wykorzystania dla przyszłych pokoleń i złożonej ofiary. Autorem większości inskrypcji jest kpt. Hans Hauptman. Zwłoki żołnierzy przeniesiono z mogił rozsianych wśród pól i lasów by  były otoczone opieką. Jednak dziś stan wielu z niech jest krytyczny, a część już nie istnieje.  W najgorszym stanie są cmentarze drewniane, choć i wiele murowane zostało zniszczonych. Dopiero w ostatnich latach wzrosło zainteresowanie cmentarzami, zaczęto wpisywać do rejestru zabytków. Część cmentarzy została wyremontowana lecz wiele nadal na to czeka.

Oto nagroda która po wojnie nas czeka:
Z tysięcy małych źródeł w godzinie potrzeby
Wezbrały nasze siły jak potężna rzeka.
Nie dopuście więc nigdy, przenigdy, ażeby
Źródła te wyschły, bo tylko wtedy
Ze znoju oraz krwi naszej wiosna
Zakwitnie pokojem.

(Magura Małastowska nr 60)



Charakterystyka okręgów cmentarnych.


Okręg I Żmigród:
Zajmuje południowo wschodnią część obszaru działalności Oddziału Grobów Wojennych. Obejmuje 31 cmentarzy. Kierownikiem artystycznym i głównym projektantem jest Dusan Jurkowic. Jego twórczość wyróżnia się z pośród wszystkich pozostałych. Używał maturalnego budulca - drewna i surowego kamienia, inspirując się budownictwem regionalnym. Jego niezwykle naturalnie "wpisują się" w beskidzki krajobraz.

Nie pytajcie, kto był przyjacielem, a kto wrogiem.
Tysiące bohaterów wiernych przysiędze padło w zawziętej walce,
Ofiary spoczęły w rzędach grobów - anioł śmierci
Przygarnął ich w niebie wolnych od nienawiści.

(Nowy Żmigród nr 8)



Okręg II Jasło:
Stanowi najbardziej na wschód wysunięty obszar działalności OGW. W jego skład wchodzi 31 cmentarzy. Ich projektantem był Johann Jager. Cmentarze cechują budowle kamienno - betonowe, choć znajdują się tu elementy drewniane.



Okręg III Gorlice:
Obejmuje teren najcięższych walk o przełamanie fronty rosyjskiego w maju 1915 roku. Obejmuje 54 cmentarze. Geograficznie położony jest na Terenia Beskidu Niskiego, a niewielki fragment na terenie Pogórza Ciężkowickiego. Charakteryzują go ciężkie, monumentalne budowle, masywne krzyże i bramy wejściowe. Większość cmentarzy posiada korzystną lokalizacje krajobrazową - na wierzchołkach wzniesień,  lub otwartych zboczach.



Okręg IV Łużna:
Obejmuje treny największego nasilenia walk o przełamanie frontu rosyjskiego w dniach 1 -3 maja 1915.  W jego skład wchodzi 27 cmentarzy. Geograficznie położony jest na terenie Pogórza Ciężkowickiego. Większość cmentarzy projektował Jan Szczepkowski. Ponieważ w okręgu IV projektowało kilku artystów, obiekty są bardzo zróżnicowane, od skromnych drewnianych cmentarzy po monumentalne budowle. Głównym budulcem był kamień i beton.



Okręg V Pilzno:
Okręg znajduje się w dolinie Wisłoki,  zachodnia część należy do Pogórza Ciężkowickiego a wschodnia do Pogórza Strzyżowskiego. Obejmuje 27 cmentarzy. Głównym projektantem był Gustav Rossman. Styl obiektów nie jest jednolity, choć niektóre elementy powtarzają się. Podstawowym budulcem był kamień i beton,  na mogiłach dominują betonowe Stelle z żeliwnymi tablicami i żelazne krzyże.



Cmentarz z pierwszej wojny światowej w Łowczówku
Okręg VI Tarnów:
Największy pod względem liczy cmentarzy, znajduje się ich tu 62. Pod względem geograficznym leży na terenie Pogórza Rożnowskiego i Ciężkowickiego. Głównym projektantem większości cmentarzy był Heinrich Schulz. Głównym budulcem był beton i kamień, choć na kilku cmentarzach znajdują się krzyże drewniane. Charakterystycznym elementem jest rzeźba głowy wojownika w antycznym hełmie.



Okręg VII Dąbrowa Tarnowska:
W jego skład wchodzi 15 cmentarzy. Położony jest w dolinie Wisły i dolnego biegu Dunajca.



Okręg VIII Brzesko:
Obejmuje 50 cmentarzy. W większości położony na Pogórzu Rożnowskim i Ciężkowickim. Cmentarze skupione są w 3 zespołach: wzdłuż lewego brzegu Dunajca, w rejonie Zakliczyna i w rejonie Brzeska. Głównym projektantem jest Robert Motka, kilka cmentarzy projektował Johann Watzal. Cmentarze są zazwyczaj wykonane z betonu, z niewielkim zastosowaniem kamienia naturalnego.



Cmentarz z pierwszej wojny światowej w Rozdzielu
Okręg IX Bochnia:
Obejmuje 40 cmentarzy powstałych na terenie walk o podejście do fortów Twierdzy Kraków. Geograficznie położony jest na Terenia Pogórza Wiśnickiego i Rożnowskiego. Kierownikiem artystycznym był Franz Stark. Jako podstawowy budulec, z którego wykonano ogrodzenia, pomniki i krzyże jest beton i kamień.



Cmentarz z pierwszej wojny światowej na szczycie Korab
Okręg X Limanowa:
W jego skład wchodzi 29 cmentarzy. Leży na terenie Beskidu Sądeckiego, Kotliny Sądeckiej, Gorców i Beskidu Wyspowego.



Okręg XI Kraków:
Powstał poza terenem walk z przełomu 1914/15 roku. Obejmuje 22 cmentarze na których chowano żołnierzy zmarłych w szpitalach wskutek ran i epidemii.



Opracowanie tekstu:
- Paulina Golińska

Fotografie:
- Wiesław Czuba,
- Pogorza.PL

Źródła:
- Roman Frodyma "Cmentarze wojenne z I wojny światowej na ziemi tarnowskiej" Tarnów 2007,
- Duda Oktawian "Cmentarze I wojny światowej w Galicji Zachodniej 1914-1918" Warszawa 1995,
- Broch, Hauptmann "Zachodniogalicyjskie groby bohaterów z lat wojny światowej 1914-1915" Tarnów 1996.



Serwis Pogorza.PL zachęca do skorzystania ze swojej oferty usług przewodnickich po terenie Pogórza Karpat Polskich. Więcej informacji na stronie www.cut.travel.pl lub bezpośrednio pod numerem telefonu kontaktowego: 0691-856-577 (sieć GSM Era).

  Historia artykułu:

data utworzenia:  2008-04-01 12:39

data publikacji:  2008-04-18 01:02

data modyfikacji: 2009-11-22 02:18

szukasz kontaktu: contact form

© 2007-2016 Pogorza.PL

zgłoś błąd: error on the side

statystyka od luty 2008 => | all: 1913503 | unique: 1005785 | interest: 1.9 (47.44%) |

kod strony generowano (sekundy): 0.52417      min: 0.40802      max: 0.60186      średnia: 0.466757